28ο Αναγεννησιακό Φεστιβάλ Ρεθύμνου: «Προσωπογραφία: Στέλιος Φουσταλιεράκης» (συναυλία) - 5/10

28ο Αναγεννησιακό Φεστιβάλ Ρεθύμνου
Προσωπογραφία: Στέλιος Φουσταλιεράκης

«Το Στελάκι από την Κρήτη» που ενθουσίασε τους Αθηναίους ρεμπέτες με την τριπλοπενιά του ήταν ένας από τους τελευταίους εκπροσώπους της παράδοσης του ελληνικού ταμπουρά. Ανέδειξε το μπουλγαρί, από συνοδευτικό όργανο της λύρας και σε σολιστικό. Σε επαφή με μεγάλους ρεμπέτες της εποχής του ‘30 καταφέρνει να γίνει γνωστός ασχολούμενος με τις δύο μεγάλες αγάπες του. Την τέχνη του ρολογά και το μπουλγαρί.

"Μίλιε μου Κρήτη απ'τα παλιά"

Πρώτη εικόνα

Η έκδοση "Μίλιε μου Κρήτη απ'τα παλιά" είναι πια στα βιβλιοπωλεία και μπορούμε να την παρουσιάσουμε και να πούμε και δυό λόγια παραπάνω αφου το Rebet Cafe συμμετείχε αρκετά στην υλοποίηση της.
Κατ'αρχήν το σχήμα είναι εντυπωσιακό (διαστάσεις 28x28cm) αλλα και το βάρος (1,8 kg) σημαντικό!! Όμως απο κει και πέρα η ύλη είναι σπουδαία και πολλη, οι φωτογραφίες πολλες και πάνω απο τις μισες είναι ακυκλοφόρητες ενω τα τραγούδια και οι σκοποί που ακούγονται στα 8 cd είναι 186.

Atalar Sahilinde - Τα βάσανα μου χαίρομαι

Σχέσεις σμυρνέϊκων με κρητικά αστικά τραγούδια (σταφιδιανά ή ταμπαχανιώτικα)

Το ρεφραίν του τραγουδιού αυτού (κλασσικό δείγμα μικρασιάτικου ύφους, τραγουδιού, πριν ακόμα τη μεγάλη παραγωγή των τελών του '20 και της πολύ παραγωγικής δεκαετίας του 1930), είναι ταυτόσημο με το δεύτερο μέρος του κρητικού αστικού τραγουδιού, "Το μερακλίδικο πουλί", που τραγουδάει ο Μπαξεβάνης, με το μπουλγαρί του Στέλιου Φουσταλιέρη.
Εκεί ακριβώς που λέει "έλα έλα περδικά μου" το "Μερακλίδικο πουλί", ο Μελεμενλής λέει : "το πουλούν οι ντερβισάδες στους απάνω μαχαλάδες".
Από κάποια περίεργη σύμπτωση στην ηχογράφηση αυτή παίζει λύρα!! Η ηχογράφηση είναι στα 1927 στην Polydor, Γερμανίας ενώ το "Μερακλίδικο" είναι στην HMV, στα 1938.

 

Το πράγμα περιπλέκεται ακόμα περισσότερο όταν πριν λίγο καιρό ανακαλύφθηκε δίσκος με το χανιώτη λυράρη Κουφιανό, πάλι στην Polydor, όπου το έχει ηχογραφήσει με άλλο τίτλο και οργανικό, βάζοντας πρώτα το ρεφραίν. Η ηχογράφηση θα κυκλοφορήσει σύντομα σε μία νέα έκδοση.
Και σε αυτή την εκτέλεση το ρεφραίν είναι ίδιο, όχι όμως σε ρυθμό 9/8 αλλα στα 4/4 ενώ το κουπλέ αν και θυμίζει το "Δε μου λέτε" είναι ίδιο με το "Μερακλίδικο".

Ταμπαχανιώτικα με τον Ρος Ντέϊλυ

Σταφιδιανά ή Ταμπαχανιώτικα Κρητικά τραγούδια

 Για τον πολυ κόσμο που ακούει την ονομασία "Ταμπαχανιώτικα (κρητικά) τραγούδια" της Κρήτης, ναι μεν θα καταλάβει ότι είναι τα τραγουδια που μοιάζουν με το "Οσο βαρούν τα σίδερα" πλην όμως οι πρόσφατες μουσικολογικές αναφορές των Λ.Λιάβα και Γ.Παπαδάκη, όσον αφορά τον δίσκο-βιβλίο των Στ. και Λ.Λαϊνάκη, αν τις πάρουμε σαν σωστές, περιπλέκουν το πράγμα και αλλάζουν τελείως αυτα που ως τώρα ξέραμε και παραδεχόμασταν.  Λίγο πολυ ο Παπαδάκης υποστηρίζει ότι τα Ταμπαχανιώτικα έχουν προέλευση μάλλον τα Ανδαλουσιανά τραγούδια απο το καιρό της Αραβοκρατίας στην Κρήτη -γύρω στο 900 μ.Χ.- ή στο μετέπειτα διάστημα. Το ίδιο φαίνεται να επικροτεί και ο Λιάβας.

Ταμπαχανιώτικα

Η παρουσίαση του δίσκου "Ταμπαχανιώτικα" των Στέλιου και Λεωνίδα Λαϊνάκη που έγινε χθες στα Χανιά, τώρα απο το ΚΙΣΑΜΟΣ TV

Κυριακή 29/4  
19.00-21.00

Για σένα αγάπη μου χρυσή

Για σένα αγάπη μου χρυσή (Πάρε καρότσα) από paradosikrhths

Το "Ντούρου ντούρου"

Το τραγούδι αυτο φαίνεται να είναι Μικρασιάτικο αλλά το διεκδικεί κατα κάποιο τρόπο  και η Κρήτη αφου υπάρχει στην παραδομένη προφορική μουσική κληρονομιά, σαν κρητικό-ταμπαχανιώτικο.
Στη δισκογραφία εμφανίζεται αρχικά το 1927 με το Λεωνίδα Σμυρνιό στις Η.Π.Α. στη συνέχεια με τη Μαρίκα Παπαγκίκα το 1928 και στην Ελλάδα με το χανιώτη λυράρη Κουφιανό (Νίκο Κατσούλη). Ο Χαρίλαος το ηχογράφησε στη Pharos, μεταξύ 1928-29. Τις ακριβείς χρονολογίες ηχογράφησης της Pharos εντόπισε ο Στ.Κουρούσης και επιβεβαίωσε με ντοκουμέντα ο υπογράφων.

[Αρχικό ποστ: Στην δισκογραφία εμφανίζεται αρχικά το 1927, με τον Χαρίλαο Πιπεράκη και το Λεωνίδα Σμυρνιό στις Η.Π.Α. Δεν γνωρίζουμε ποιός απο τους δύο το ηχογράφησε πρώτος].

ΝΕΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Δείτε στο τέλος...

Ο γιατρός

Το τραγούδι αυτο είναι η διασκευή του "Ντόκτορ", με κρητικό ηχόχρωμα, όπως το διέσωσε και ηχογράφησε ο Νίκος Ξυλούρης στις αρχες της δεκαετίας του '70. Κατόπιν ξεχάστηκε για κάποιες δεκαετίες και ξαναηχογραφήθηκε στο cd του Λάμπη Ξυλούρη "Ταμπαχανιώτικα" του 2004, όπου τραγουδάει ο πατέρας του ο Ψαραντώνης.

Το "Φιλεντέμ" σε Αμερικάνικη ταινία, με μουσική του Μίκη

ΜΙΑ ΤΑΙΝΙΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΗΡΩΕΣ

Τον Ιούλιο του 1958 κυκλοφόρησε στην Αμερική η ταινία ‘I’ll Met by Moonlight’, βασισμένη στο ομώνυμο βιβλίο του Μος σχετικά με την απαγωγή του Κράιπε. Την σκηνοθεσία εκτέλεσαν οι Michael Powell και Emeric Pressburger, ενώ την μουσική έγραψε ο Μίκης Θεοδωράκης, βασισμένος στο μουσικό θέμα του γνωστού (κυρίως από τον Νίκο Ξυλούρη) Φιλεντέμ.
Εκείνο που δεν γνωρίζουν πολλοί είναι ότι ο ηθοποιός Dirk Bogart, που υποδυόταν τον ταγματάρχη Φέρμορ, πράγματι υπηρέτησε στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ως αξιωματικός μυστικών υπηρεσιών. Μάλιστα, κατά το τέλος του πολέμου είχε ως αποστολή την συγκέντρωση και φρούρηση αρκετών Ναζί που υπηρετούσαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης (η λήξη τον βρήκε στο Μπέλσεν). Τον στρατηγό Κράιπε υποδυόταν ο Marius Goring. Το αστείο είναι πως ο Marius αναγκαζόταν να παίζει με το ψευδώνυμο Charles Richardson, εξαιτίας της ομοιότητας του πραγματικού του ονόματος με αυτό του γνωστού Ναζί αξιωματούχου (Hermann Goring).

Θραψανό

Το "Φιλεντέμ"

 

Πριν απο λίγο καιρό άφησε τον κόσμο αυτο ο Πάτρικ Λη Φέρμορ, ο φιλέλληνας και ήρωας του Β' παγκόσμιου πόλεμου, σε ηλικία 95 χρονών. Τα χρόνια της κατοχής έδρασε στην Κρήτη και οργάνωσε την απαγωγή του Γερμανού στραγού Κράϊπε. Το συνωμοτικό του όνομα και παρατσούκλι στη συνέχεια που του έδωσαν οι κρητικοί, ήταν "Φιλεντέμ" !!

Ο Πάτρικ Λη Φέρμορ (καθήμενος δεξιά) με την ομάδα που απήγαγε τον στρατηγό Κράιπε

 Το "Φιλεντέμ" είναι ένα τραγούδι άγνωστης προέλευσης μάλλον όμως κρητικό ή τουρκοκρητικό, που ήταν γνωστο τουλάχιστον απο τη δεκαετία του 1910. Αυτο μας το πιστοποιεί ο Μίνως Νικολακάκης στο βιβλίο του "Παλιά Χανιά" (Αθήναι 1961) όπου αναφέρει ότι τραγουδούσαν οι Χανιώτες το 1911 !!
"Το τραγούδι αυτο κείνα τα χρόνια, χαλούσε κόσμο κυριολεκτικά, στην πόλη μας. Ηταν το προσφιλέστερο τραγούδι της εποχής του, ύστερα εννοείται απο το περιλάλητο "Φίλ-Εντέμ" ... 

 όπου αναφέρεται στο τραγούδι για την δεσποινίδα Ερασμία Αντωνακάκι, που της έγραψε απο τον έρωτα του ο Κωστής Μανουσάκις και που τελικά την παντρεύτηκε...

Μέχρι τώρα γνωρίζαμε -οι ενασχολούμενοι- ότι το τραγούδι "ανακάλυψε" ο Στέλιος Φουσταλιεράκης, ο γνωστός μπουλγαρίστας απο το Ρέθυμνο, σύμβολο της Κρήτης, όταν το άκουσε απο κάποιο Τούρκο ναυτικό στις αρχες (μάλλον) της δεκαετίας 1930. Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, το τραγούδι αναφέρεται σε κάποιο Τούρκο πασα στην Μικρα Ασία, τον Ετεμ πασά,τον οποίο οι Ελληνες θέλοντας να τον καλοπιάσουν για την αγριότητα του, τον αποκαλούσαν φίλε Ετέμ. Ομως Ετέμ πασάδες στην Κρήτη έδρασαν δύο, στη διάρκεια του 19ου αιώνα. Αρα δημιουργείται και σε αυτη την περίπτωση ένα μπέρδεμα, όταν ερχόμαστε μετα απο τόσα χρόνια να διερευνήσουμε την ιστορία του τραγουδιού. 
Απο μαρτυρίες σημερινών 85ρηδων στα Χανιά, το θυμούνται να τραγουδιέται απο τη δεκαετία του '30. Μπουζουξής Χανιώτης που ξεκίνησε να παιζει έφηβος το 1955 και ο πατέραςτου ήταν λαουτιέρης και καφετζής κεντρικού καφενείου, το θυμάται απο τότε, όταν δάσκαλος του ήταν ο Σαρρημανώλης και σήμερα το παίζει πανέμορφα σε 4χορδο μπουζούκι, με στυλ λαουτίστικο, κρατώντας το ίσο με τη φα !!

Πρώτος ηχογράφησε το 1948 ο Θανάσης Σκορδαλός το "Φιλεντέμ", όπου παίζει την εισαγωγή με λύρα και συνοδεύεται απο το λαούτο του Γιάννη Μαρκογιαννάκη (εν ζωη σήμερα).

Ο στίχος του Σκορδαλού λέει :

Εεε... Μια τουρκοπούλα εις το τζαμί,
πάει να προσκυνήσει μωρο μου

κάνει ντοάδες* στο Θεό,
για να αλλαξοπιστήσει

Φιλεντέμ, φιλεντέμ, φιλεντέμ

φιλεντέμ, φιλεντέμ, άμαν άμαν

τουρκοπούλα ο φερετζές σου

κρύβει μέσα τσ'ομορφιές σου

Εεε... Μια τουρκοπούλα στο τζαμί
Αλλάχ, Αλλάχ φωνάζει μωρό μου
κι όταν θα πεί το Φιλεντέμ
μεσ'τηνκαρδιά με σφάζει

Φιλεντέμ, φιλεντέμ, φιλεντέμ

φιλεντέμ, φιλεντέμ, άμαν άμαν
Τουρκοπούλα μου ωραία...

*ντοάς, μετάνοια, υπόκλιση (απής εγίνηκενε βουλευτής, του κάνουνε ούλοι ντοάδες)

Στη συνέχεια βρίσκουμε μία ηχογράφηση στις αρχές της δεκαετίας 1960 στην Αμερική, με τον Σκορδαλό και τον Γιάννη Παπαϊωάννου, με το μπουζούκι του μπάρμπα Γιάννη !!

Στα τέλη της δεκαετίας 1960 και στις αρχες '70 ο Νίκος Ξυλούρης το ηχογραφεί τουλάχιστον τρεις φορες, με διαφορετικές ενορχηστρώσεις, όπου μάλιστα κάνει και ένα αντιχρονισμό εξαιρετικής ευρηματικότητας στο ξεκίνημα του κουπλέ !!

Το τραγούδι πλέον έχει περάσει στην "αθανασία" αφου σήμερα πιά είναι μια μελωδία που την γνωρίζει ο κάθε Ελληνας και πάρα πολλοι ξένοι !! Οι στίχοι που το συνοδεύουν είναι διαφορετικοί και αυτο χρήζει επίσης έρευνας.

Πολλές είναι και οι μεταγενέστερες εκτελέσεις του "Φιλεντέμ". Μέσα σε αυτες και του Χανιώτη βιολάτορα, Κώστα Παπαδάκη ή Ναύτη

Πάτρικ Λη Φέρμορ
Απεβίωσε ο Π.Λ.Φέρμορ
Γιατί ο Φέρμορ έμεινε στη Μάνη

ΔΙΟΡΘΩΣΗ

Η πληροφορία ότι το "Φιλεντέμ" συμπεριλαμβάνεται στην ταινία "Ζορμπάς" μάλλον είναι αναληθής...  Υπάρχει σε κάποια άλλη ταινία 

ΝΕΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Στο ετήσιο περιοδικό "Εν Χανίοις" του 2014, που εκδίδει ο Δήμος Χανίων,  ο Παναγιώτης Κλάδος αναφέρει μια άλλη εκδοχή για το τραγούδι όπως το θυμάται απο τον παπου του, του οποίου όμως η μελωδία ήταν άλλη...

17/10/2015

Σαν πας στην Κρήτη Κρητικιά...

Το τραγούδι αυτο, που ηχογραφήθηκε στην Πόλη 4-5 φορές μεταξύ 1909-1912 και που πρόκειται για το μετέπειτα "Χαλεπιανό σκοπό", ακούσαμε χθες στην εκπομπή της ΕΤ3 "Αληθινά σενάρια" παιγμένο απο μιά ωραία παρέα Τούρκων μουσικών, στην ταβέρνα μιάς Ρωμιάς κυράς της Πόλης (αντε να θυμηθώ τώρα το όνομα...)

Δεν πρόλαβα να το ηχογραφήσω.. ίσως ανεβάσω προσεχώς κάποιοι ηχητικό κομμάτι της εκπομπής, γιατί περιείχε κι άλλα ωραία τραγούδια !

Το ότι παίζεται ακόμα απο Τούρκους μουσικούς, σημαίνει πολλά ! Σημαίνει ότι μπορούμε να μάθουμε πιθανά την προέλευση του και οπωσδήποτε άλλα στοιχεία της ιστορίας του...

Η σύνθεση αυτη σαν "Χαλεπιανός" ή "Τα βάσανα μου χαίρομαι", στην Ελληνική επικράτεια, υπάρχει σήμερα μόνο στην Κρήτη !!

"Καναρίνι μου γλυκό" μια ταινία για την Ρόζα Εσκενάζυ (διορθωμένο)

Εγινε το Σάββατο 26/3/11 η προβολή της ταινίας-ντοκυμανταίρ "Καναρίνι μου γλυκό", μιά ταινία για τη ζωη της Ρόζας Εσκενάζυ, στο Κ.ΑΜ. (Κέντρο Αρχιτεκτονικής της Μεσογείου) στο μεγάλο Αρσενάλι στα Χανιά.. 

Τους συντελεστές της ταινίας ακόμα δεν τους γνωρίζουμε αλλά θα τους μάθουμε στην πορεία. Ο σκηνοθέτης είναι ξένος ενω οι μουσικοί που συμμετέχουν πρόερχονται απο τις τρεις εθνότητες με τις οποίες η Ρόζα είχε να κάνει, δηλαδή Ελληνες, Τούρκους και Εβραίους.

Πρώτες ηχογραφήσεις κρητικής μουσικής (2) - Η Κρητικιά (συμπληρωμένο)

Απο το βιβλίο του Αρ.Καλυβιώτη : Σμύρνη Η μουσική ζωή 1900-1922

Η "Κρητικιά" είναι ο λεγόμενος "Χαλεπιανός μανές". Όσο εύκολα κάποιοι αποδίδουν τον τίτλο στη Χαλέπα, τη γειτονιά των Χανίων, άλλο τόσο εύκολα μελετητές και (εθνο)μουσικολόγοι αποδίδουν τον τίτλο στο Χαλέπι της Συρίας, αφου η μελωδία αυτη -όπως ισχυρίζονται- απαντάται σε όλη την ανατολική μεσόγειο, κάτι που έχω ακούσει απο τον ίδιο τον Ρος Ντέϊλυ σε κάποιο σεμινάριο στην Κρήτη γύρω στο 1990, όπου μάλιστα προσπάθησε να στηρίξει ολόκληρη θεωρία ότι όλες οι μουσικές της περιοχής αυτης της Μεσογείου, είναι δάνεια και αντιδάνεια και απ'οτι κατάλαβα το στήριζε κατα πολυ σε αυτο το τραγούδι... αφου αν ήξερε και άλλα θα μας τα έλεγε !!

Προσωπική μου άποψη είναι ότι η κάθε περιοχή μέχρι και το κάθε χωριό σε πολλές περιπτώσεις, έχουν δικα τους τραγούδια και φυσικό είναι κάποια να ξεπερνούν τα στενά τοπικά όρια και να εντοπίζουμε  δάνεια και να παρατηρούμε επικαλύψεις, που όμως δεν μπορουν να υπερβαίνουν το 5 %. Εδω υπάρχουν σήμερα το 2011, φράσεις απο χορούς πηδηχτούς απο το Ηράκλειο και το Λασήθι, που δεν τις γνωρίζουν Χανιώτες και Ρεθυμνιώτες μουσικοί ενω υπάρχει ένα πασίγνωστο τραγούδι που το παίζουν οι πάντες, τα "Ντουρνεράκια" που "λάνσαρε" πρώτος ο Κ.Μουντάκης και μάλλον έχει τις ρίζες του στη Σερβία. Επίσης υπάρχουν άγνωστα γυρίσματα απο σιγανά πεντοζάλια στο 90 % των λυράρηδων της Κρήτης και την ίδια στιγμή παίζουν οι πάντες την "Αιγιώτισα", το "Μάτια σαν και τα δικα σου", το "Αρμενάκι" και άλλα. Επομένως πρέπει να είμαστε δίκαιοι οι ενασχολούμενοι με την παράδοση, απέναντι στους θησαυρούς που σαν τις μέλισσες οι πρόγονοι μας δημιούργησαν και συγκέντρωσαν και κάποιοι έμειναν κρυμμένοι... το αντίθετο δεν θα τό 'θελε ούτε ο γηγενής Σουδανός ούτε ο Ιρλανδός, ο Αφγανός, ο Ελβετός κλπ...

Get this widget |      Track details  |         eSnips Social DNA

Η Κρητικιά ηχογραφήθηκε 8 φορές, με τίτλους : Την Κρητικιά (1 φορά), Η Κρητικιά (5 φορές), Ω κρητικιά μου λεμονιά (2 φορές). Επίσης παρόμοιο τραγούδι ηχογραφήθηκε με τίτλο "Σαν πας στην Κρήτη" το 1910 με τον Μιχαλάκη. Η μελωδία του δεν είναι η ίδια, έχει όμως ομοιότητες ενω στο τέλος παίζεται οργανικά η μελωδία του "Χαλεπιανού". Ο στίχος και εδω επαναλαμβάνει "Σαν πας στην Κρήτη Κρητικιά..."

Οι εκτελέσεις της Κρητικιάς είναι :

Την Κρητικιά ΖΟΥΝΑΡΑΣ  - The Grammophone Co - 1909 (Κωνσταντινούπολη)

Η Κρητικιά ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΣΤΟΥΔΙΑΝΤΙΝΑ  -  The Grammophone Co - 1909 (Κωνσταντινούπολη)

Η Κρητικιά ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΣΤΟΥΔΙΑΝΤΙΝΑ  - Victor Αμερικής  - 1909

Σαν πας στην Κρήτη ΜΙΧΑΛΑΚΗΣ  -  Odeon records  -  1910  (Κωνσταντινούπολη)

Η Κρητικιά ΕΣΤΟΥΔΙΑΝΤΙΝΑ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗ  - Favorit  Record - 1918

Η Κρητικιά ΕΣΤΟΥΔΙΑΝΤΙΝΑ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗ  - Victor Αμερικής  - 1918

Η Κρητικιά  ΟΡΓΑΝΙΚΟ  - Columbia Αμερικής - 1923

Ω Κρητικιά μου λεμονιά  ΕΛ.ΜΕΛΕΜΕΝΛΗΣ  - ODEON Γερμανίας  - 1926

Ω Κρητικιά μου λεμονιά  ΤΑΚΗΣ ΝΙΚΟΛΑΟΥ  -   Columbia Αμερικής - 1927

Επομένως η "Κρητικιά" δεν ήταν ένα τραγούδι τυχαίο... οκτω και μία τέσσερεις εκτελέσεις* σε 20 χρόνια, σημαίνουν πολλα !! Να σημειώσουμε ότι απο όλες αυτες τις εκτελέσεις έχουμε ακούσει αυτην του 1909 με την Ελλ.Εστουδιαντίνα και αυτην με τον Μιχαλάκη απο τα 1910, οι οποίες ακουστικά συγκαταλέγονται στο στυλ αυτο το χορωδιακό των Εστουδιαντίνων, που θέλουν να θυμίζουν Ευρωπαϊκή μαντολινάτα, πάρα Ελληνικού ύφους τραγούδι, όπως θα συνηθίσουμε μετα το 1922-'25 πιά και όπως πριν το '22 σε λίγες περιπτώσεις έχουμε ακούσει. Εξ όσων μπορούμε να φανταστούμε και οι άλλες εκτελέσεις της "Κρητικιάς" δεν θα διαφέρουν στο θέμα της απόδοσης και του "στυλ"...
Οι στίχοι στην "Κρητικιά" με την Εστουδιαντίνα στα 1909 είναι :

Ααα... Σαν πας στην Κρήτη Κρητικιά, μην κάνεις ένα βήμα

ααα... γιατι θε νάρθεις να με βρείς, σ'αραχνιασμένο μνήμα

Ααα... Ω Κρήτη μου περήφανη, νησάκι χιονισμένο,

πορτοκαλιές και λεμονιές τριγύρω στολισμένο

Αααα... Ω Κρήτη μου περήφανη, κολώνα ....

 το χώμα σου 'ναι μάλαμα, η πέτρα σου διαμάντι

Αξιοσημείωτο είναι ότι η "Κρητικιά" έχει ξεχωριστή εισαγωγή που παραπέμπει σε λόγια σύνθεση !! Κάτι τέτοιο δεν παρατηρούμε στις μετα το 1930 κρητικές εκτελέσεις...

Απο το βιβλίο του Αριστ.Καλυβιώτη : Σμύρνη Η μουσική ζωη 1900-1922

Τη μελωδία αυτη ξανακούμε απο τον Μπαξεβάνη και το μπουλγαρί του Φουσταλιέρη στα 1938, με τίτλο "Τα βάσανα μου χαίρομαι". 

Τα βάσανα μου χαίρομαι τις πίκρες μου γλεντίζω

κι αν περιμένω εγω χαρές θαρρώ δεν τσι γνωρίζω

Τα βάσανα με τρέφουνε και οι καυμοί με ζούνε
μα εγω ζωη δεν καρτερώ, στον κίνδυνο απού'μαι

Η βυζαντινή ερμηνεία μαζι με τη λαϊκή ψυχή, συμπορεύονται εδω μοναδικά και ανεπανάληπτα, στην εκτέλεση του Ρεθεμνιώτη Γιάννη Μπερνιδάκη ή Μπαξεβάνη !!

Αργότερα στη δεκαετία του 1960 ο Θανάσης Σκορδαλός το ηχογράφησε σε δίσκο 45 στροφών και γνώρισε μεγάλη επιτυχία με τίτλο : "Ολοι μου λένε γιά ιντα κλαις"

Ούλοι μου λένε γιά ιντα κλαίς, κι αν κλαίω ποιον πειράζω

στον κόσμο εγεννήθηκα, καρδιές να δοκιμάζω

Ψάχνω γυρεύω ερευνω, ρωτω ζητώ, κοιτάζω

που θα το βρω το φάρμακο, να μην αναστενάζω

...ούλοι μου λεν πως μ'αγαπάς,
μα εγω σε βλέπω αλλου και πας

Και εδω η ερμηνεία του Σκορδαλού είναι συγκλονιστική και δείχνει ότι το τραγούδι παραμένει ζωντανό μετα απο 25χρόνια και παραπάνω !! Εδω χρησιμοποιεί στο τέλος μία επωδό με δύο στίχους 8σύλλαβους.

Ο Γιώργος Αβησυνός (Σφακιανάκης) επίσης το κυκλοφόρησε την ίδια περίοδο με τίτλο "Ο κανακάρης" και τη μαντινάδα :

Ο άνθρωπος ο μερακλής, ακόμη κι αν γεράσει 

και διακονιάρης να γενεί, δεν θα κακοπεράσει

Αλλη μια όμορφη ερμηνεία απο έναν Ηρακλειώτη μουσικό, που τίμησε τα Ταμπαχανιώτικα λεγόμενα τραγούδια. Εδω χρησιμοποιεί μπουζούκι, ένα όργανο διαδεδομένο στο Ηράκλειο, σαν συνοδεία της λύρας και του βιολιού.

Πολυ αξιόλογος μουσικός και τραγουδιστής απο τα Τοπόλια, Κισάμου, Χανίων, ο 80χρονος σήμερα Μιχάλης Πολυχρονάκης. Γνώρισε μεγάλη δημοτικότητα τη δεκαετία '60

Στη δεκαετία του '60 επισης το ηχογράφησε ο λαγουτιέρης Μιχάλης Πολυχρονάκης, ανηψιός του λυράρη Μιχάλη Πολυχρονάκη που γύρισε απο το Γκέρλιτς και πέθανε μετα απο λίγα χρόνια, ίσως δε το όνομα του το πήρε απο αυτον... Ο τίτλος είναι πάλι : "Τα βάσανα μου χαίρομαι". Εδω αλλάζει λίγο τους στίχους και προσθέτει μια γνωστή επωδό :

Αμαν... Τα βάσανα μου χαίρομαι, τσι πίκρες μου γλεντίζω

Αμαν... μα τσι χαρές μου δεν ψηφώ, θαρρώ δεν τσι γνωρίζω

...γυαλένιος είσαι μασταπάς
κι οποιον κι αν δεις τον αγαπάς

Ο Πολυχρονάκης το τραγουδάει μοναδικά και μερακλίδικα με τη χαρακτηριστική στεντόρεια φωνη του και το καθαρό Κισαμίτικο χρώμα. 
Στη συνέχεια το τραγούδησε ο Νίκος Ξυλούρης με τίτλο επίσης : Ολοι μου λένε γιά ιντα κλαις. Εδω άλλαξε τη δεύτερη μαντινάδα ενω διατηρεί την επωδό του Σκορδαλού

Πολλές χαρές έχει η ζωή, μα δε μοιράζει δίκια

μοιάζει με κύμα που πετα, σωρούς σωρούς τα φύκια

...ολοι μου λένε πως μ'αγαπάς
μα εγω σε βλέπω αλλού και πας

Απο το αρχείο του Στ.Λαϊνάκη έχουμε ακούσει μια ωραία εκτέλεση απο τον Κισαμίτη ερασιτέχνη τραγουδιστή Λαρεντζάκη, ηχογραφημένη κάπως πρόχειρα εκει γύρω στα 1970-'72.
Ο Γιάννης Ξυλούρης με το Βασίλη Σκουλά ηχογράφησαν στη δεκαετία του 1980 με το στίχο "Τα βάσανα μου χαίρομαι" τον "Βαρυ Πισκοπιανό" που είναι άλλο τραγούδι.

Το 1990 ο 80χρονος μεγάλος Κισαμίτης μουσικός Μανώλης Καρεφυλάκης, ηχογράφησε με πρωτοβουλία του εγγονού του Χαράλαμπου Ανουσάκη αρκετά τραγούδια και σκοπούς. Μέσα σ'αυτα και το "Χαλεπιανό" σε μια συγκλονιστική ερμηνεία παρ'όλα τα χρόνια του !!

Στου μαύρου Αδη τα σκαλιά, όταν θα κατεβαίνω
στο τελευταίο θα σταθώ, για να σε περιμένω

Μέτρησε νύχτα τ'άστρη σου, κι αν λείπει ένα ζευγάρι

ρώτησε μένα να σου πώ, ποιά κλέφτρα τα 'χει πάρει

Στη δεκαετία του 1990, ο Νίκος Πατενταλάκης το ηχογράφησε με μαντολίνο. Χρησιμοποιεί τις δύο μαντινάδες του Σκορδαλού. Μετά συνεχίζει σε ρυθμό συρτό με δύο μελωδίες και αντίστοιχες μαντινάδες.
Το 2004 ο Ψαραντώνης το τραγούδησε στο δίσκο του γιού του Λάμπη Ξυλούρη "Ταμπαχανιώτικα". Ο Λάμπης εδω παίζει λαούτο, κάνοντας μια μεγάλη εισαγωγή. Ο τίτλος είναι "Χαλεπιανός" και χρησιμοποιεί τις δύο μαντινάδες του Μπαξεβάνη ενω τελειώνει με τις δύο επωδούς που έχουμε ξανασυναντήσει :

...γυαλένιος είσαι μαστραπάς
κι οποιον κι αν δεις τον αγαπάς

...ολοι μου λένε πως μ'αγαπάς
μα εγω σε βλέπω αλλού και πας

 Σίγουρα υπάρχουν κι αλλες εκτελέσεις που δεν έχουν τύχει της προσοχής μας, σε αυτο το σκοπό, τον "Χαλεπιανό μανέ" που πάντα συνοδεύει τα γλέδια των κρητικών και είναι πιθανότατα η πρώτη επίσημη ηχογραφημένη μουσική κρητικού τραγουδιού στα 1909 !!

Γ.Β.


ΔΙΟΡΘΩΣΗ

Οι πρώτες εκτελέσεις της κρητικιάς που είναι από τους ίδιους καλλιτέχνες, είναι ανατυπώσεις. Αρα μιλάμε γιά 4 στην ουσία διαφορετικές εκτελέσεις : Ζωναράς, Ελληνική Εστουδιαντίνα, Μιχαλάκης και Εστουδιαντίνα Χριστοδουλίδη.
Το οργανικό απο τα 1923 είναι αλλη μελωδία ενώ το "Ω Κρητικιά μου λεμονιά" είναι άλλο τραγούδι, ελαφρό σε ρυθμό καλαματιανό. 

Οι πρώτες ηχογραφήσεις Κρητικής μουσικής

Σχετικά με τις πρώτες, τις αρχέγονες ηχογραφήσεις κρητικής μουσικής το τοπίο είναι πολυ ομιχλώδες. Σήμερα αν ρωτήσει κανεις το μέσο κρητικό, που και πως και πότε γράφτηκαν τα πρώτα κρητικα τραγούδια δε νομίζω να βρεθεί ένας στους 10.000 να ξέρει... Ομως γνωρίζουμε τόσα και τόσα άχρηστα πράγματα, που έχουν να κάνουν με ξένες και αλλότριες κουλτούρες και που μοιραία ξεχνάμε, για να αναπληρώσουμε με κατι άλλο και ούτω καθεξής... ιδίως τώρα σε ημέρες άγριας κρίσης είναι το τελευταίο που θα μπορούσε να ενδιαφέρεται κανεις !!

Επειδή όμως εμάς μας απασχολεί το ζήτημα και δεν είναι και ιδιαίτερα δύσκολο να το ψάξει κανεις, θα κάνουμε μία προσπάθεια να ρίξουμε λίγο φως...

Ενας άλλος ανασχετικός παράγοντας είναι οι διάφοροι τοπικισμοί και οι εμμονές, που δεν αφήνουν να αρθρώσει κανεις μία κουβέντα μήπως και θίξει κατεστημένες και παγιωμένες απόψεις και καταστάσεις.

Ενας ακόμα μεγαλύτερος ανασχετικός παράγοντας, είναι και η ανυπαρξία ενδιαφέροντος απο εταιρείες δίσκων αλλά και συλλέκτες, αφενός να κυκλοφορήσουν αφετέρου να δώσουν υλικό, που οι μεν θεωρούν αντιεμπορικό, οι δε πανάκριβο και σπάνιο...

Το 1982 η εταιρεία ΑΕΜΕ κυκλοφόρησε το διπλό δίσκο βινυλίου (LP) "Πρωτομάστορες" που ήταν σε επιμέλεια Στέλιου Αεράκη, βασισμένο σε υλικό του Γιώργη Γκόγκα, συλλέκτη, στιχουργού και ρέκτη της κρητικής παράδοσης. Ηταν μια πολυ προσεγμένη δουλειά όπου έδωσε φωτογραφίες μουσικών οργάνων ο Φοίβος Ανωγειανάκης, φωτογραφίες των μουσικών ο Μανώλης Δουλγεράκης απο το περιοδικό "Κρητικά θέματα" , ενω ο Νίκος Κακαουνάκης έγραψε ένα σημείωμα.

Σε αυτη την έκδοση περιλήφθηκαν 24 τραγούδια. Αυτα ήταν με τους μουσικούς :

Λαγός-Μπαξεβάνης : 5

Φουσταλιέρης- Μπαξεβάνης : 4

Μπαξεβάνης - λαϊκή ορχήστρα Τούντα : 4

Καρεκλάς - Φουσταλιέρης : 3

Ροδινός - Μπαξεβάνης : 2 

Φουσταλιέρης-Μπαξεβάνης-Λαυρεντία : 1

Μαύρος - Κουτσουρέλης : 1

Κουτσουρέλης : 1

Καλογρίδης : 1

Χαρίλαος : 1

Καλογερίδης : 1

Αν θελήσουμε να κάνουμε κάποια στατιστικά θα δούμε ότι ο Μπαξεβάνης εμφανίζεται σε 19 απο τις 24 ηχογραφήσεις, ο Φουσταλιέρης σε 8, ο Λαγός σε 5, ο Καρεκλάς σε 3, ο Ροδινός σε 2 και ο μη Ρεθυμνιώτης Κουτσουρέλης σε 2. Οι άλλοι μουσικοί εμφανίζονται μόνο σε 1 ηχογράφηση.

Κάποιες πρόσφατες πληροφορίες λένε ότι οι δίσκοι με τον Μπαξεβάνη ήταν το κυρίως μέρος της συλλογής που ανήκε στον αδελφό του Γιάννη Μπερνιδάκη ή Μπαξεβάνη, ο οποίος στα μέσα της δεκαετίας του 1960 μετέγραψε σε μπομπινόφωνο και κατόπιν μέσω κάποιας κασέτας κατέληξαν στον Αεράκη.

Σίγουρα όμως για τα χρόνια εκείνα μιλάμε για μια αξιόλογη δουλειά, που αν δεν την έκανε κρητικός, ίσως να αργούσε πολυ ακόμα... Η αποδοχή της έκδοσης αυτης απο τον κόσμο ήταν κάτι το μοναδικό !! Πρέπει να πούλησε πολλά αντίτυπα. Εκτος αυτου όμως άνοιξε δρόμο σε μια επιστροφή στα παλιά, οι νέοι έμαθαν τον Ροδινό, τον Λαγο, τον Καρεκλά, τον Μπαξεβάνη αλλά και τον Φουσταλιέρη που ζούσε, 70χρονος τότε και τα τραγούδια του μάλιστα αυτα έμελε να γίνουν ξανα επιτυχίες στο πανελλήνιο και να γνωρίσουν εκατοντάδες επανεκτελέσεις !!! Οι ηχογραφήσεις ήταν της περιόδου 1933-1940 και ορισμένες της περιόδου 1946-1950. 

Αργότερα, το 1990, ο Χανιώτικος σύλλογος "Χάρχαλης" κυκλοφόρησε το διπλό δίσκο  "Ενθυμήματα" όπου συμπεριλήφθηκαν κατα κύριο λόγο Χανιώτες μουσικοί. Τα τραγούδια αυτα ήταν με τους μουσικούς :

Κώστας Παπαδάκης-Ναύτης : 4

Μαύρος-Κουτσουρέλης : 3

Κώστας Παπαδάκης-Σημαντηράκης-Σκουλόγιαννης : 2 

Χάρχαλης-Μαυροδημήτρης : 2

Γαλαθιανάκης-Τζινευράκης-Γαλάνης : 2

Καλογερίδης : 2

Μαύρος-Κουτσουρέλης-Κορονιωτάκης : 2

Μαύρος-Κουτσουρέλης-Τζινευράκης : 1 

Μαριάνος-Κουτσουρέλης : 1

Μαύρος-Γ.Κουτσουρέλης-Σ.Κουτσουρέλης : 1

Κουτσουρέλης-Τζινευράκης : 1

Κουτσουρέλης-Κορονιωτάκης : 1

Γ.Κουτσουρέλης-Σ.Κουτσουρέλης : 1

Φουσταλιέρης-Μπαξεβάνης-Π.Μπερνιδάκης : 1

Εδω εμφανίζεται ο Γιώργος Κουτσουρέλης σε 11 ηχογραφήσεις, ο Νίκος Σαριδάκης ή Μαύρος σε 7, ο Κώστας Παπαδάκης σε 6 και οι άλλοι σε 2 ή 1.

Μετά το 1990 απο την εταιρεία πλέον του Αεράκη, εκδόθηκαν οι "Πρωτομάστορες", μία κασετίνα απο 10 cd με περισσότερο υλικό απο περισσότερους καλλιτέχνες. Εδω συμπεριλήφθηκαν πλέον του πρώτου δίσκου, οι : Χάρχαλης, Καραβίτης, Δερμιτζογιάννης, Σκορδαλός, Παπαδογιάννης, Πασπαράκης και Μουντάκης ενω και απο τους μουσικούς της πρώτης έκδοσης εδω επανακυκλοφόρησαν πολλα περισσότερα τραγούδια !!

Παράλληλα σε εκδόσεις των Π.Κουνάδη, Π.Ταμπούρη και άλλων, περιλήφθηκαν αρκετά τραγούδια κρητικά ενω άρχισαν πλέον και οι κρητικές εταιρείες να κυκλοφορούν cd με παλιές ηχογράφησεις, κάπως όμως χύμα, χωρις διάθεση έρευνας ή περαιτέρω παράθεσης του συνόλου των παλιών ηχογραφήσεων. 

Επρεπε να πάμε στο 2006 όταν κυκλοφόρησε το βιβλίο του Διονύση Μανιάτη με την δισκογραφία των 78 στροφών, όπου με ευκολία πλέον μπορούμε να δούμε ποια είναι τα κρητικά τραγούδια στις 78 στροφές και αυτα ήταν περίπου 400. Περίπου, διότι κάποια είναι ερμηνευμένα απο μη κρητικούς και κάποιος μελετητής μπορεί να μην τα αποδεχθεί, διότι κάποια άλλα αναφέρονται σαν ρεμπέτικα ενω μπορούν να συμπεριληφθούν κλπ Υπάρχουν όμως και κάποια που δεν συμπεριλαμβάνονται στο βιβλίο αυτο και συνολικά μπορούμε να τα ανεβάσουμε στα 420 περίπου, τραγούδια κρητικά απο το 1909 έω το 1959. 

Σε αυτα θα πρέπει να συμπεριλάβουμε τις 3 ηχογραφήσεις του Μιχ.Πολυχρονάκη λυράρη, στο Γκέρλιτς, το 1917, που ακόμα δεν έχουν επανεκδοθεί. Επίσης κάποιοι μιλάνε για "κυλίνδρους" με τραγούδια του Κουφιανού και ίσως βρεθούν κύλινδροι και με άλλους μουσικούς στην Αμερική...

Οι αντιρήσεις και οι αμφιβολίες ξεκινάνε απο τα πρώτα χρόνια των ηχογραφήσεων αυτων, όταν βλέπουμε το πρώτο σχετιζόμενο με την Κρήτη τραγούδι, να κάνει την εμφάνιση του με την ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΣΤΟΥΔΙΑΝΤΙΝΑ στην Κωνσταντινούπολη το 1909, την "Κρητικιά" !!

Για την "Κρητικιά" μας έχουν μιλήσει συχνά οι ερευνητές Γ.Παπαδάκης και Π.Κουνάδης αλλά εμεις ακόμα να την ακούσουμε... Απο ένα μικρό κομμάτι που βρήκα απο συλλέκτη, μπορω λοιπον να πω ευθαρσώς (εδω γελάνε..) ότι πρόκειται για το πολυ γνωστό "Τα βάσανα μου χαίρομαι". Το τραγούδι αυτο ηχογραφήθηκε συνολικά 8 φορές, απο το 1909 έως το 1927, με τίτλο "Κρητικιά", ενω υπάρχει και μια παραλλαγή με κάποιον Μιχαλάκη και τον τίτλο "Σαν πας στην Κρήτη", στα 1910.

Ποιος να ξέρει άραγε την ιστορία αυτου του τραγουδιού ;; Πρωτοακούστηκε στην Πόλη και μετά ήρθε στην Κρήτη ; ή μήπως οι Εστουδιαντίνες εκτέλεσαν ένα ήδη γνωστό κρητικό τραγούδι ;; Πάντως η χρονιά 1909 είναι σημαδιακή αφου τότε ο Βενιζέλος καλείται στην Αθήνα να ηγηθεί κυβέρνησης εν όσω η Κρήτη είναι ακόμα υπο καθεστώς ανεξαρτησίας !!

Οι επόμενες ηχογραφήσεις είναι στα 1917, όταν η Ελλάδα είναι σε πόλεμο. Εκτος απο τους σκοπούς που έγραψε ο Πολυχρονάκης στο Γκέρλιτς της Γερμανίας στα πλαίσια καταγραφής απο Πανεπστήμιο, στις ΗΠΑ στην εταιρεία Victor κυκλοφόρησαν 4 σκοποί οργανικοί με λύρα και λαγούτο. Σε κάποιο απο αυτα ακούγεται η προσφώνηση "γειά σου Ρέθεμνος"...

ΤΑΜΠΑΧΑΝΙΩΤΙΚΑ

Ταμπαχανιώτικα έχει επικρατήσει να λέγονται τα κρητικά τραγούδια που είναι μη χορευτικά, κυρίως παίχτηκαν με μπουλγαρί, την περίοδο 1930-1960 στη δισκογραφία και η μουσική  τους δομη είναι διαφορετική απο τα μέχρι τότε υπάρχοντα κρητικά τραγούδια όπως σιγανό, πηδηχτό,  τραγούδια (ρίμες, της τάβλας, της στράτας) συρτό και άλλους χορευτικούς σκοπους.

Η ύπαρξη τους χρονολογείται τουλάχιστον απο την καλλιτεχνική ακμη του Χανιώτη Τουρκοκρητικού, ερασιτέχνη μουσικού, Μεχμέτ Σταφιδάκη γύρω στο 1890. (στοιχεία απο Κ.Παπαδάκη-Ναύτη, Στ.Λαϊνάκη) και αν δεχτούμε ότι το μπουλγαρί του Φουσταλιέρη που υπάρχει σήμερα στην κατοχή των απογόνων του είναι κατασκευής πριν του 1900 ίσως και του 1850, αλλα και ένα δεύτερο μπουλγαρί που βρίσκεται στο στέκι του Σιμισακογιώργη και φημολογείται ότι πέρασε και απο τα χέρια του Φουσταλιέρη, είναι κι αυτο πάνω απο 100 χρονών, τα τραγούδια αυτα ίσως να διαμορφώθηκαν απο την ώσμωση του πολυεθνικού πληθυσμού των κρητικών αστικών κέντρων, Χανίων, Ρεθύμνου, Ηρακλείου, Σητείας. Αγ.Νικολάου και Ιεράπετρας, το διάστημα 1850-1900 ίσως και μετα το 1870 όπου υπάρχει ενα γενικότερο αισιόδοξο κλίμα απελευθέρωσης της Κρήτης απο τον τουρκικό ζυγό.
Σταδιακά μέσα στο χρόνο, σε όλες αυτες τις πόλεις βρίσκουμε στοιχεία που διαφοροποιούν τη συνηθισμένη μουσική έκφραση των μερακλήδων κατοίκων, απο  παραδοσιακούς σκοπούς, με τραγούδια που στην πορεία ονομάζονται Μικρασιάτικα, ρεμπέτικα, λαϊκά, απλά : τραγούδια ή (ν)ταμπαχανιώτικα.

Στο παρακάτω κείμενο των Θόδωρου Ρηγηνιώτη και Κώστα Βασιλάκη, γίνεται μια προσέγγιση ψύχραιμη και μελετημένη στο θέμα της ονομασίας αλλά και της ουσίας των Ταμπαχανιώτικων, ένα κείμενο που συνόδευε την μνημειώδη έκδοση των απάντων του Στέλιου Φουσταλιεράκη, πριν 2 χρόνια !!

«Ταμπαχανιώτικα»;

Μια τελευταία παρατήρηση. Όλα αυτά τα «μερακλίδικα τραγούδια» έχει επικρατήσει τα τελευταία χρόνια να ονομάζονται «ταμπαχανιώτικα». Ο όρος προέρχεται από την τούρκικη λέξη ταμπαχανέδες (=βυρσοδεψία) και υπήρχε ιδίως στη Σμύρνη, όπου η ανάλογη συνοικία ονομαζόταν Ταμπάχανα, ενώ καταγράφεται στη σμυρνέικη μουσική παράδοση ο Ταμπαχανιώτικος μανές, που ηχογραφήθηκε πολλές φορές και από διάφορους καλλιτέχνες. Στην Κρήτη όμως ο όρος δε φαίνεται να χρησιμοποιήθηκε όταν τα τραγούδια αυτά ήταν εν χρήσει (όταν δηλαδή λειτουργούσαν στην ακμή τους οι παρέες των μερακλήδων που τραγουδούσαν στις ταβέρνες των πόλεων και των κοντινών χωριών ή στις αυλές και τα σπίθια τους) και μάλλον «πέρασε» σε μας από παρανόηση, που οφείλεται σε μια σημείωση στην τελευταία σελίδα του ένθετου βιβλίου στην κλασική πλέον αρχειακή δισκογραφική έκδοση «Οι Πρωτομάστορες». Εκεί μάλιστα αναφέρεται άστοχα ότι «ταμπαχανάδες» λέγονταν στα τούρκικα τα σανατόρια, πράγμα ανακριβές, και συνδυάζεται το υποτιθέμενο όνομα των τραγουδιών με τον πόνο των φυματικών (τροφίμων των σανατορίων), λόγω του πάθους και του ψυχικού πόνου που αναδίδουν.

Η φυματίωση θα λέγαμε συμπτωματικά πως είχε έναν ερωτικό συμβολισμό: επειδή συχνά προκαλούνταν από τον υποσιτισμό (ή τουλάχιστον εκεί αποδιδόταν, επειδή ο φυματικός ήταν χλομός, ασθενικός κ.τ.τ.), οι παλιοί Κρητικοί θεωρούσαν ότι ο έρωτας, με την ανορεξία και το γενικό «μαρασμό» που προκαλούσε λόγω της «στέρησης» του αγαπημένου ή της αγαπημένης (σκληρά τα ήθη της εποχής), ήταν μια από τις αιτίες της φυματίωσης για πολλούς νέους και νέες. Έτσι σε έντονο ψυχικό «πάθος» (δηλαδή μεγάλη αγάπη, και μάλιστα για τη λύρα) αποδίδεται από λαϊκό μύθο η φυματίωση του Ροδινού, ενώ ήδη έχουμε αναφέρει και την περίπτωση του Σταφιδάκη. Επίσης οι αδύναμες κοπέλες, εύθραυστες και ανυπεράσπιστες (επομένως ερωτικές), ήταν από τις ομάδες υψηλού κινδύνου για τη φυματίωση...

Παρόλα αυτά η σύνδεση των αστικών τραγουδιών με τη φυματίωση, τα σανατόρια κ.λ.π. και με την ονομασία ταμπαχανιώτικα δε φαίνεται να ευσταθεί καθόλου. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι ο σπουδαίος Σπηλιανός λαγουθιέρης Γιάννης Μαρκογιαννάκης μας είπε πως άκουσε τη λέξη ταμπαχανιώτικα μόλις το 2004, που εξέδωσε τον ομώνυμο δίσκο του ο Λάμπης Ξυλούρης!

Η παραπάνω ερμηνεία τοποθετεί σαν  "έναρξη" της ονομασίας Ταμπαχανιώτικα, στις αρχές της δεκαετίας του '80, όταν ο Αεράκης κυκλοφόρησε τους "Πρωτομάστορες". Προσωπικά όταν γνώρισα το Ναύτη το 1988, τα έλεγε ήδη "Νταμπαχανιώτικα" και μάλιστα έλεγε πως υπάρχουν πολλα και "άγραφα". Γενικότερα όλη η "παρέα" του τότε συλλόγου "Χάρχαλη" τα ήξερε με αυτη την ονομασία και πιστεύω ο Αεράκης κάπου "πάτησε" για να τα ονομάσει έτσι.

Παρόμοιο μπέρδεμα γίνεται με την ονομασία ρεμπέτικο, όπου κάποιοι την αποδίδουν στον Πετρόπουλο (1968), ένω η έκφραση ήταν ήδη καθιερωμένη και "κατωχυρωμένη" σε κείμενα φίλων, πολέμιων αλλα και ουδέτερων σχολιαστών απο το 1937 και μετεπειτα 1948 (Χατζηδάκις), 1952-55 (Σοφία Σπανούδη) κλπ κλπ (βλ.Κ.Βλησίδη : Σπάνια κείμενα για το ρεμπέτικο 1929-1959)

Με τα Ταμπαχανιώτικα δεν είναι το ίδιο, δεν έχουμε σε βάθος χρόνου καθιερωμένη σε μεγάλη έκταση την έκφραση αυτη και είναι ακόμα υπο διερεύνηση το πως και το πότε  καθιερώθηκε αυτη η ονομασία.  Θα συμβάλουμε όσο μπορούμε και μεις στο αφιέρωμα αυτο του Ρεμπέτ Καφε.